Ryczówek położony jest w północnej części gminy Klucze, należy do Ryczowskiego Mikroregionu Skałkowego i Mezoregionu Wyżyny Częstochowskiej. Rozciągnięty w międzylesiu po wschodniej stronie dawnego traktu handlowego Kraków – Częstochowa, dziś drogi krajowej 791, stanowi układ gałęziowy składający się z przysiółków:

Godawica, Rzeka, Kierz, Wodąca, Laski, Świaniuszka i Kąty.

Od północy wyłaniają się wśród kompleksów leśnych wzgórza: Świniuszka,, która ze względu na siniejące u jej wierzchołka skały wapienne nazywana była Sinicą, w pobliżu, w kierunku południowo – wschodnim nieco niższa Siniczka i dalej na wschód, przypominająca swym kształtem goły jak grzbiet olbrzymiego lwa drzemiącego wśród zarośli – Księżą Góra.

 

 

Powyższe wzniesienia dodają niezwykle malowniczego uroku panoramie wsi i całej okolicy. Jeżeli ktoś pragnie pięknych widoków, przedziwnej ciszy i spokoju, niech podąży w porze letniej na Świniuszkę i Księżą Górę.> Bezmiar tu piękna, bezmiar przecudnego uroku, wszędzie wspaniała panorama. Przecudny stąd widok na duży szmat małopolskiej ziemi. Ujrzeć stąd można mnóstwo wsi, miast, wież kościelnych, ruin odwiecznych zamków, lasów kominów, dróg i potoków oraz, dziś już niestety szaro – zieloną, zarastającą krzewami Pustynię Błędowską. Spod Świniuszki wypływa potok Ryczówek, który wraz z potokiem zwanym Czerwonką wypływającym spod Księżej Góry i Dolnego Ryczówka, łączy się w jedną rzekę Dębieśnicę – prawy dopływ Białej Przemszy.

Nazwa wsi jak głosi legenda kojarzy się z wodopojami i rykowiskami dzikich zwierząt: jeleni, saren, żubrów i turów. Zachowane

do dzisiejszych czasów nazwy pół i lasów m.in. Knieje, Barłogi, przypominają, że mieszkańcami tutejszych lasów były nie tylko wilki, rysie, borsuki, lecz także niedźwiedzie i rosomaki. W nawiązaniu do powyższego podania utrwalił się nieoficjalny herb Ryczówka

w postaci wieńca ( poroża) nad literą „R” przypominającą głowę jelenia.

Prawda historyczna wygląda nieco inaczej. Nazwa Ryczówka wywodzi się od rycerza noszącego nazwisko RYCZ.

Dzisiejszy Ryczówek w dawnych zapisach miał kilka nazw, między innymi: Ryczów, Rychów, Ryczów Minor, czyli Ryczówek, Ryczów Regia – Ryczów Królewski. W dokumentach kościelnych pierwsze wzmianki o Ryczówku ( Ryczowie Minor) pochodzą z 1325 r. Wymieniony jest jako własność rodu Włodków z Ogrodzieńca, posiadających własny kościół lecz podległy parafii Chechelskiej. W kronikach XV w. ( Jana Długosza L.B.196 ) Ryczówek wyszczególniony jest w postaci dwóch wsi sąsiednich. Ryczów Minor – Ryczówek usytuowany kiedyś na miejscu dzisiejszej Rzeki i Ryczów Regia, czyli Ryczów Królewski – dzisiejszy Ryczówek Górny. Według powyższej kroniki Ryczów Regia per. Chechło, wieś królewska płaciła parafii Chechło z każdego łanu kmiecego po 7 gr. Biskupowi krakowskiemu. Wartość dziesięciny 2 seksageny. Z roli sołtysiej płacono 1 grzywnę plebani w Chechle, za dziesięcinę konopną 1 seksagenę.

W 1581 roku był własnością Stanisława Chełmskiego, miał 6,5 łanów kmiecych i 5 zagrodników z rolą ( Pawiński Małop. 31,435). Natomiast Ryczów Minor/ Ryczówek ? Był własnością Jana Kwaśniewskiego herbu Starykoń. W 1490 r. miał 7 zagrodników z rolą,

z których płacono dziesięcinę snopową wartości 2 seksageny plebanii w Chechle. Z czasem te nazwy zaczęły stwarzać kłopoty

w codziennym życiu. Zwiększyły się w XVI wieku, kiedy wśród lasów królewskich powstaje nowa wieś zwana Ryczowem Leśnym

( dzisiejszy sąsiedni Ryczów Gm. Ogrodzieniec). Z czasem dla odróżnienia rozciągnięto od dawnego Ryczowa nazwę Ryczówek

( Pawiński Małop. 31,435). Dwojakie nazewnictwo Ryczówka spotkane jest jeszcze w XIX wieku. Folwark Ryczówek

wraz z zabudowaniami chłopów pańszczyźnianych zwano osiedlem Młyn, z czasem przyjęła się i utrwaliła nazwa Rzeka.

Mroki historii utrudniają ustalenie chronologii dziejów wsi. Bliskie sąsiedztwo zamku ogrodzienieckiego, strażnic rycerskich

w Ryczowie, Bydlinie i Kwiecynku ( w pobliżu Glinianek pod Waśniowem G. oraz skrzyżowanie na Rzece ( Ryczów Minor) dawnych dróg handlowych Kraków - Częstochowa i Pilica – Chechło – Będzin – Śląsk, legendy nazwy pól i lasów oraz przysiółków – stanowią niezaprzeczalny ślad dawnych dziejów wsi. Nazwy: „Ruś” – dawnego przysiółka „ RUSIE ŁĄKI” łąk w sąsiedztwie Rzeki

i ul. Kluczewskiej, „RUSKA” wzniesienia w środku kompleksu leśnego, tej samej nazwie usytuowanego na północ od Ryczówka

i Kwaśniowa Górnego sięgającego po Pilicę i Strzegową – wiążą się z miejscami popasów i kryjówek rozbitych wojsk ruskich, wspomagających prawdopodobnie Władysława II syna Bolesława Krzywoustego pobitego nad Pilicą w bitwie o zjednoczenie rozbitej na dzielnice. Ponownie w tych terenach popasały wojska Ruski w 1256 r. przymusowo posiłkowy Tatarów w drugim najeździe na Polskę. Do tego najazdu nawiązuje legenda, że na tutejszych terenach zginął wódz tatarski> Kurhan jego zwany „ Bal Bal” znajduje się w lesie zwanym „ Biąly Mech” w pobliżu Godawicy. Tutejsi mieszkańcy Ryczówka i Chechła kopiec zwą „ Babą”.

Nazwy: Śrubarnia, Żelazko, Hucisko stanowiące część ówczesnego Ryczowa Królewskiego, są pomnikami kultury wytwórczej.

Dzisiaj nic nie wiemy o tej wytwórczości. Pozostały tylko nazwy. W dokumentach lustracji Królewszczyzn w Małopolsce w latach 1528 figurują nazwiska podatników zamieszkałych w Ryczowie Minor i Ryczowie Regia. Są nimi: Jan Górny, Wienczek, Wrzostek

o sołtys Ryczowa Regia. Na pewno nie byli to chłopi pańszczyźniani.

Z okresu najazdu szwedzkiego, wiemy z przekazów ustnych, że w czasie oblężenia zamku ogrodzienieckiego, wojska szwedzkie kwaterujące we wsi pozostawiły po sobie ogromne spustoszenie, tyfus, cholerę i zgliszcza. Pożary i epidemie nawiedziły wieś kilkakrotnie. Cmentarz zmarłych na cholerę znajdował się w lesie pod Świniuszką obok dzisiejszej ulicy Laski.

 

 

 

 

W XVII wieku około 1680 roku włości na terenie Ryczówka zostają włączone do dóbr Klasztoru Kamedułów .

Z podań wiemy, że nazwa „Księża Góra” wiąże się ze znajdującą tu kiedyś pustelnią zakonu, a w pobliżu u podnóża stał klasztor – uzdrowisko, w którym zakonnicy i księża chorzy na gruźlicę powracali do zdrowia. Dwa falworki i młyny, tartak, dwie karczmy

oraz 9 – 11 stawów hodowlanych, nie licząc sadzawek rybnych i pól uprawnych, zabezpieczały warunki bytowe klasztoru.

W pobliżu zabudowań dworskich, przy drodze ( obecna ul. Górna) był modrzewiowy kościół. Kiedy za udział w Powstaniu Styczniowym władze carskie majątek skonfiskowały, a następnie sprzedały Żydom, kościół ten za zgodą biskupa krakowskiego został rozebrany. Zabytkowa figurka Matki Boskiej i monstrancja, zostały przekazane do kościoła w Bydlinie. Natomiast figura św. Mikołaja przeniesiona została do kościoła w Rodakach. Wielkie drzwi po rozebranym kościele przechowywane były do roku 1950 u mieszkańca Ryczówka Józefa Latacza. Po jego śmierci, drzwi zginęły.

Po trzecim rozbiorze Polski, od 24.10.1795 r. została wytyczona granica między Prusami i Austrią wzdłuż biegu Białej Przemszy włączony został do zaboru pruskiego do tak zwanego przez Prusaków Nowego Śląska. Od wschodniej strony granicy między powyższymi zaborami przebiegała pomiędzy Ryczówkiem a Kwaśniowem. Do tej granicy wrócili okupanci hitlerowscy w czasie II wojny światowej przy tworzeniu Generalnej Guberni.

W 1827 roku w Ryczówku było 71 domów i mieszkało w nich 437 mieszkańców. W ówczesnych czasach był jedną z większych miejscowości. Dla przykładu podać można, że w tym samym czasie Klucze miału 44 domy i 326 mieszkańców, Kwaśniów 42 domy

i 370 mieszkańców, Bydlin 72 domy i 503 mieszkańców, Chechło 81 domów i 591 mieszkańców,

Bolesław 42 domy i 487 mieszkańców.

Ryczówek jeszcze w latach trzydziestych obecnego stulecia miał zwartą zabudowę.

W jego skład wchodziły:

  • Hucisko Królewskie zwane też Ryczowiańskim – dzisiaj oddzielna wieś,

  • Rzeka,

  • Księża Góra zwana potocznie „ Górą” lub Ryczówkiem Górnym,

  • Ryczówek Dolny zwany potocznie „Dołem”,

  • Kąty.

 

Kiedyś poszczególne części wsi zamieszkiwane były przez różne grupy społeczne, które z czasem uległy pomieszaniu.

W bezpośrednim sąsiedztwie folwarków np. na Górze – mieszkali w tak zwanych „ Kosiarach” chłopi pańszczyźniani.

Na Dole – najmłodsza część wsi powstałej prawdopodobnie nie wcześniej niż w XVIII i XIX wieku, osiedlono rzemieślników w tak zwanych czworakach ( budowane były domki w grupach, po cztery w każdej) ściąganych z różnych stron ziem polskich.

Odrębność obyczajowa przybyszów, większe obycie w świecie, znaczniejszy procent umiejących czytać i pisać, były główną przyczyną wzajemnych niechęci pomiędzy mieszkańcami Góry i Dołu, które zauważono jeszcze w pierwszej połowie obecnego stulecia.

Najdalej wysunięte na północ Kąty zwane potocznie Kątem, jak sama nazwa wskazuje, kojarzy się z zaściankiem.

Czy mieszkała tam kiedyś szlachta zaściankowa? Być może. Mieszkańcy tej części wsi powołując się na pamięć najstarszych mieszkańców pozostałych części wsi, według których Kąt zamieszkiwany był przez zagrodników leśnych zatrudnionych przy wyrębie lasów, smolarniach i kuźnicach Huciska, Żelazka, Śrubarni, po których prócz nazw nie ma już żadnego śladu.

Mieszkańcy Kąta i pozostałych części wsi byli zaradni, przedsiębiorczy, cechował ich patriotyzm.

Prócz uprawy roli, trudnili się wikliniarstwem. Wyrabiali koszyki, kobiałki itp. wyroby.

 

 

 

Piaszczysta nierodzajna gleba zmuszała mieszkańców Ryczówka do szukania dodatkowego zatrudnienia.

Prócz uprawy roli i wikliniarstwa trudnią się handlem końmi i przemytem – chodzeniem do zaboru austriackiego na tak zwany „Szwarc”. Bardziej przedsiębiorczy mieszkańcy wsi szukają pracy i zatrudniają się w pobliskim Zagłębiu oraz okolicznym przemyśle w Kluczach i Ogrodzieńcu. Za pośrednictwem tychże mieszkańców, najczęściej przenika na teren

Ryczówka oświata i patriotyczna prasa.

Jeszcze w latach współczesnych, odnajdywane są w starych wyburzonych domach, pochowane w zapomnianych skrytkach broszury, książki i prasa, między innymi Gazeta Świąteczna Kazimierza Promyka ( Konrada Prószyńskiego),

kolportowane nielegalnie w czasie niewoli.

Otaczające wieś lasy o bogatej florze były doskonałymi kryjówkami dla chłopów uciekających przed carskimi brankami.

Była to jedna z form walki z carem i rusyfikacją. Z okresu Powstania Styczniowego 1863 r. przetrwała pamięć o działalności Pana Psarskiego – Zarządcy majątku Klasztornego w Ryczówku. Był on głównym organizatorem zaopatrzenia oddziałów powstańczych działających na terenie Ziemi Olkuskiej i Zagłębia wchodzącego wówczas w skład powiatu olkuskiego – w broń, amunicję i żywność. Konsekwencją tej działalności, popieranej przez klasztor była konfiskata majątku. Po Powstaniu Styczniowym, władze carski

e w ramach represji i tak zwanego scalenia, likwidują siedzibę gminy w Ryczówku. Następnie w celach brutalnej rusyfikacji zamierzają wybudowanie wspólnej szkoły tak zwanej „ Pierwonaczalnoje Uczyliszcze” dla Ryczówka, Kwaśniowa i Rodak.

Mieszkańcy Ryczówka zgadzają się, lecz na szkołę polska. Władze carskie na nieprzejednany upór wsi, odpowiadają zemstą

– przy uwłaszczeniu wsi nie przyznają jej w całości serwitutów, a przysługujące chłopom lasy dworskie upaństwawiają.

W czasie pierwszej wojny światowej podczas bitwy pod Krzywopłotami, we wsi usadowiło się wraz z kwatermistrzostwem dowództwo wojsk austriackich. W domu gospodarza Karola Kazka przebywał komendant I Brygady Legionów - Józef Piłsudski.

W czasie walk pod Krzywopłotami, do Ryczówka ewakuowano mieszkańców ze spalonego przez wojska rosyjskie Ryczowa

i Kwaśniowa Górnego. Nie bez echa przeszła wojna polsko – bolszewicka w 1920 r.

W wojnie tej poległo pięciu mieszkańców Ryczówka.

W wolnej i niepodległej już Polsce, kiedy po zniszczeniach wojennych trwa walka z zacofaniem, analfabetyzmem i bezrobociem odziedziczonymi po zaborach, mieszkańcy wsi najpierw organizują szkołę powszechną. Zrzeszając się w organizacjach społecznych między innymi w Związku Strzeleckim, OSP, KGW i WICI. Budują drogi wiejskie, prowadzą działalność kulturalno – artystyczną, gromadzą materiały i fundusze na budowę szkoły i świetlicy.

Najazd na Polskę Niemiec hitlerowskich i Sowietów we wrześniu 1939 r. przerywa pokojowa pracę. Rozpoczyna się II wojna Światowa. Szaleje Terror okupantów. W walce z hitlerowcami, w czasie pacyfikacji i obozach koncentracyjnych zginęło 20 mieszkańców Ryczówka, natomiast trzech mieszkańców wsi nie wróciło z okupacji sowieckiej.

Po klęsce wrześniowej 1939 r. podobnie jak w całym kraju, wśród mieszkańców Ryczówka w miejsce uczucia goryczy, rozpaczy

i zwątpienia, pojawiają się zalążki nielegalnej działalności podziemnej, w wyniku, której w krótkim czasie powstaje placówka GL-PPS podporządkowana ZWZ utworzonemu z początkiem 1940 r. Do placówki w Ryczówku, której komendantem jest Roman Guzik ps. Sęk należy 32 mieszkańców wsi. Spośród jej członków wywodzi się najsłynniejszy wzbudzający wśród hitlerowców lęk, legendarny pierwszy partyzant Obwodu Olkuskiego podporucznik Stefan Piątek – Stal odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, dwukrotnie Krzyżem Walecznych i Krzyżem Zasługi z dwoma mieczami. W Ryczówku okupacja kończy się ucieczką hitlerowców przed Armią Czerwoną wieczorem dnia 17.01. 1945, a nie 18.01. 1945 r. jak podaje Jan Zieliński - autor Encyklopedii Wiedzy o Zagłębiu Dąbrowskim ( zesz. Nr 26 strona 29, część II). Rozpoczyna się okres 45 – letni PRL. Okres ten jest pasmem udręk chłopa polskiego zmuszonego

do kolektywizacji. Na terenie Ryczówka nikt się nie odważył do organizowania rolniczej spółdzielni produkcyjnej.

Przerwane przez wojnę prace społeczne rozpoczęte w okresie między wojennym zostają zrealizowane. Wybudowano szkołę,

świetlicę i remizę OSP, w której zaadoptowano ośrodek zdrowia i aptekę. Z przedwojennych organizacji społecznych

reaktywują swoją działalność KGW i OSP wyposażona w nowoczesny sprzęt ppoż.

Szczególne uznanie należy się KGW, które swoją twórczością artystyczną, szczególnie w latach osiemdziesiątych, nagradzaną

za zajmowanie pierwszych i drugich miejsc w konkursach wojewódzkich, międzywojewódzkich i centralnych kraju

– rozsławiło na całą Polskę wieś Ryczówek i gminę Klucze.

 

Opracował:  

Zenon Zacłona

 

 

 

Do powyższego opracowania wykorzystano materiały:

           1. Słownik Geograf. Królestwa Polskiego i Narodów Słowiańskich

           2. Lustracja dóbr królewskich Małopolski i wojew. Krakowskiego

           3. Ruch chłopki po uwłaszczeniu w Królestwie Polskim 1864 1904 Heleny Brodowskiej

           4. Encyklopedia Wiedzy o Zagłębiu Dąbrowskim Jana Zielińskiego

           5. Przekazy ustne najstarszych mieszkańców Ryczówka: Juliana Kaszuby oraz nieżyjących już: Ignacego Adamika, Jana Oruby,                 Piotra Guzika, Piotra Lisowskiego, Alojzego, Tomasza i Walentego Sosnowskich.